De stem van de regisseurs
Een interview met Joke Liberge
In een reeks gesprekken onderzoekt Sabzian de professionele context van filmmakers in Vlaanderen en Brussel. Nadat studenten en alumni van Vlaamse en Brusselse filmscholen en debuterende filmmakers aan het woord kwamen, spreken we met Joke Liberge, die vanuit haar positie een breed zicht heeft op de gemeenschap van filmmakers. Als algemeen coördinator en gedelegeerd bestuurder bij de Unie van de Regisseurs behartigt ze de belangen van professionele regisseurs in Vlaanderen en Brussel. De organisatie is een officiële gesprekspartner als het gaat over beleid rond auteursrecht, werkomstandigheden en budgetten. Liberges opdracht is om voeling te houden met de uitdagingen waar regisseurs tijdens hun carrière mee geconfronteerd worden. Die kent ze ook uit eigen ervaring. Na haar studie aan de Amsterdamse Filmacademie debuteerde Liberge in 2005 met de kortfilm Meander. Ondanks het succes van deze film bleef een nieuw filmproject uit, en na ander werk in de culturele sector koos ze uiteindelijk voor de Unie van de Regisseurs. Sabzian gaat met haar in gesprek over auteurschap en de rol van de Unie in het ondersteunen daarvan, terwijl de realiteit van een carrière als filmmaker vandaag onder druk staat.
Nina de Vroome: Meander toont momenten die tieners beleven op een zomerdag aan de Maas. Er wordt nauwelijks gesproken wanneer ze zonnen op een vlonder, in het water duiken en onopvallend elkaars blikken proberen te peilen. De film is heel herkenbaar voor mij. Ik ben opgegroeid precies op de plek waar je die film hebt opgenomen, bij Oeffelt in Nederland. Ik had een van de jongeren in de film kunnen zijn, die dezelfde leeftijd hebben als ik toen. Het is een film die iets typisch Nederlands laat zien. Hoe ben je tot die film gekomen?
Joke Liberge: Ik ben daar niet ver vandaan opgegroeid. Eigenlijk is die film een beeld uit mijn jeugd.
De jongeren zwemmen naar een vrachtschip, klimmen er stiekem op en duiken er samen vanaf. Jij hebt dit ook gedaan?
Ja, je wacht tot de juiste boot eraan komt en zwemt er met z’n allen naartoe. Tijdens dat spannende moment let je op elkaar. Wie durft het wel, wie niet? Het is verboden om op een vrachtschip te klimmen en iedereen reageert daar anders op. Het is groepsgedrag dat de onderlinge relaties onder een vergrootglas legt. In mijn films was ik erg geïnteresseerd in menselijk gedrag. Waar komt het handelen van een persoon vandaan? Dat intrigeert me nog steeds. Het ging me ook om een filmische taal, want we kunnen een verhaaltje vertellen van A tot Z, maar wat je dan vertelt is beperkt.
De jongeren in je film praten nauwelijks. Ze fietsen, stappen, zwemmen: kleine handelingen waarmee ze tegenover elkaar een rol aannemen. De film is gedraaid met een redelijk grote crew. Toch vertrek je vanuit observaties. Hoe creëer je op zo’n fictiefilmset ruimte voor die manier van observeren?
Ik wilde dat de film tijdloos zou zijn, omdat een gebeurtenis die alles verandert een universele ervaring is. Dat speelde bijvoorbeeld ook mee in de keuze van de kleding en de spullen die ze bij zich hebben. Zo kom je vanzelf tot een uitgepuurde vorm. In het scenario zat een heel klein beetje dialoog, maar de film vertrekt vanuit de jongeren zelf, die allemaal in de omgeving zijn gecast. Als je met jongeren werkt die nooit geacteerd hebben, dan moet je ook trouw blijven aan wie ze zijn. Daar zit het documentaire aspect van de film: je kan hen niet forceren; je kan hen kiezen en je kan de setting bepalen, maar zodra je met hen gaat werken, moet je met hen meebewegen.
Voordat je Meander maakte heb je de Nederlandse Filmacademie afgerond. Hoe kwam je in België terecht?
Tijdens de filmacademie in Amsterdam werk je de hele vier jaar min of meer met dezelfde groep van ongeveer zestig mensen. Van scenario tot kostuum, design tot geluid, camera, regie, opgedeeld tussen fictie en documentaire. Ik ben afgestudeerd in 2001. Toen was ik al heel regelmatig in Antwerpen omdat de vader van mijn kinderen van daar is. In 2002 kwam ik steeds vaker naar Brussel, want ik was aan een lange film aan het schrijven die zich in Brussel afspeelde. In Nederland kregen we geen geld voor Meander, maar in Vlaanderen kreeg ik wel steun voor een coproductie. Omdat dit budget niet toereikend was, heb ik alles opnieuw aangevraagd bij het VAF, dat nog niet zo lang bestond. Dus Meander werd uiteindelijk een majoritair Vlaamse film. En dan zijn we terug in Nederland gaan filmen, met Vlaamse crewleden.
Het is dan alsof je weer de oversteek maakt naar Nederland. Hoe positioneer jij je tussen die twee oevers die toch heel verschillend zijn?
Toevallig bekeek ik Meander enkele jaren geleden opnieuw omdat mijn zoon die op school te zien kreeg. Ik besefte toen dat op het moment dat ik die film heb gemaakt ik onbewust al vanaf een afstand naar de Nederlandse cultuur keek.
De afstand zorgt ervoor dat je dingen beter kunt zien.
België was ook logisch omdat ik minder affiniteit had met Nederland op het vlak van fictie. Qua documentaire wel. Ed van der Elsken en Johan van der Keuken waren heel inspirerend. In België sprak fictie me sterker aan, zoals Rosie van Patrice Toye. Dat was een inspiratie voor mijn eindwerk.
Uiteindelijk kom je dan bij de Unie van Regisseurs terecht. Hoe heeft je loopbaan je daar gebracht?
Ik had ondertussen twee kinderen en was als alleenstaande ouder bezig met het ontwikkelen van twee films. En ook al heeft Meander een Gouden Kalf gewonnen en kreeg het nationaal en internationaal veel respons, het lukte daarna niet om nieuwe projecten te financieren. Vanuit Vlaanderen werken bleek niet zo eenvoudig omdat toen weinig anderen de beweging deze kant op maakten. Vincent Bal werkte wel tussen Nederland en Vlaanderen, net als Dorothée Van den Berghe en Stijn Coninx, maar werken als Nederlandse filmmaker in Vlaanderen was niet makkelijk.
Toen dat alles samenkwam, werd het onmogelijk om de onzekerheid van dat filmmaken nog aan te kunnen, temeer omdat mijn familie niet in de buurt woonde. Uiteindelijk is het leven toch belangrijker dan filmmaken. Ik heb vrij lang nog allerlei dingen in de filmsector gedaan, maar daarna ben ik gaan werken aan een hoger kunstinstituut als productie en organisatie coördinator. Dat vond ik ook heel leerrijk en zo vond ik de nodige stabiliteit om er voor mijn kinderen te kunnen zijn.
Toen werd je gebeld door de Unie van de Regisseurs.
Dat was eind 2022. Ik had net gesolliciteerd voor een andere baan, maar besloot me in te zetten voor de Unie, omdat mijn hart nog steeds bij cinema lag en de menselijke kant van het werk me erg aansprak. De Unie van de Regisseurs is een beroepsvereniging voor Nederlandstalige professionele filmmakers. Het is een ledenorganisatie, waarin we werken met zowel betalend als gratis lidmaatschap. Het betalend lidmaatschap is voor actieve makers die een audiovisueel werk gemaakt hebben dat op festivals, op televisie of in museale context is vertoond. Dat kunnen autodidacten zijn. Het gratis lidmaatschap is voor laatstejaarsstudenten en pas afgestudeerden, tot twee jaar na hun afstuderen. Zij krijgen dus drie jaar de tijd om de Unie te leren kennen, ze ontvangen nieuwsbrieven en worden uitgenodigd als we dingen organiseren. Ze mogen ook de algemene vergadering bijwonen en krijgen dus inzage in de werking. Zo kunnen ze hun professionaliteit verder ontwikkelen en een netwerk uitbouwen.
We organiseren evenementen op festivals en directors’ previews. Daarnaast wegen we op het beleid. Als vereniging kunnen we dat omdat we een echte vertegenwoordiging van het veld kunnen garanderen. Ik doe dit alles steeds in overleg met het bestuur, want het bestuur bepaalt uiteindelijk de koers van de Unie. De bestuursleden zijn allemaal vrijwilligers, mensen uit het veld. De samenstelling van de raad van bestuur weerspiegelt de verdeling van onze leden over de verschillende disciplines. Momenteel bestaat de raad uit elf bestuurders uit de fictie, vijf uit de documentaire en twee uit de animatie. Zij vormen werkgroepen, die samen met andere leden samenkomen om na te denken over de koers van de Unie en te onderzoeken wat er kan veranderen om de positie van hun collega’s in het werkveld te versterken.
Er zijn filmmakers die zeggen: ik ben niet politiek actief, ik wil gewoon films maken. Waarom zouden ook zij zich moeten aansluiten bij de Unie?
Dit is ook wat Wim Wenders verkondigde tijdens de openingspersconferentie van het Filmfestival van Berlijn. “Wij zijn het tegenwicht van de politiek, wij zijn het tegenovergestelde van de politiek. Wij moeten het werk van de mensen doen, niet het werk van politici.” Anderen zullen daartegenover stellen dat alles politiek is. Je ontkomt er niet aan: iedere maker die professioneel werkt in Vlaanderen en Brussel doet dit waarschijnlijk met overheidsgeld, en ook dat is ingebed in een politieke context. Precies daarin ligt het belang van de Unie. Door je aan te sluiten maak je deel uit van een groter geheel en draag je bij aan solidariteit en collectieve belangenbehartiging. Zo krijgen regisseurs een stem. Hoe meer makers zich organiseren, hoe luider hun stem klinkt.
Zie je de voorbije jaren een evolutie in de profielen van de mensen die lid worden van de Unie? Wie mis je nog?
De Unie bestaat sinds 2012. De stichtende leden van toen zijn er nog steeds, op één na, met name Jan Verheyen.
Hij heeft zich publiekelijk kritisch uitgesproken over de toekenning van subsidies aan de filmsector. Hij pleit voor een filmindustrie die zichzelf bedruipt door opbrengsten uit verkoop.
Voor een Vlaamse film is het praktisch onmogelijk om een budget terug te verdienen met bioscoopinkomsten. Daar is de markt te klein voor. Bovendien hebben we jammer genoeg, net als in de rest van de wereld, te maken met dalende bioscoopcijfers. Er zijn talloze schermen bijgekomen die met het cinemascherm concurreren. Daarom zijn inkomsten uit streamingdiensten en video on demand platformen van wezenlijk belang.
Daarnaast wordt er negatief gesproken over een “subsidiekraan”, waarmee geïmpliceerd wordt dat geld wegstroomt.
Wanneer de overheid een weg aanlegt, heet dat geen subsidie, maar een investering. De hele culturele sector betreft nog geen 1% van de begroting. En als je gaat kijken wat er wordt geïnvesteerd door de overheid en wat het genereert, dan moet je anders naar subsidie gaan kijken.
Recent verscheen een opiniestuk van Jeroen Olyslaegers waarin hij de beoogde besparingen op de culturele sector bekritiseert. “De brede culturele en creatieve sectoren waren volgens de laatste onderzoeken goed voor 16,6 miljard euro bruto toegevoegde waarde en 67,7 miljard euro omzet. Ze vertegenwoordigen 5,24% van de Vlaamse bruto toegevoegde waarde. Cultuursubsidies bevinden zich dus niet in een artistiekerig vacuüm. Ze ondersteunen een sector die deel uitmaakt van de Vlaamse economie. Cultuur is economie.” Hieruit kwam een petitie voort die wij hebben onderschreven.
Zelfs zonder de beoogde bezuinigingen verkeren vele sectoren in zwaar weer. Doordat de werkbudgetten meer dan tien jaar niet geïndexeerd zijn, gaan die in relatie tot de financiële context naar beneden. Dat is een onhoudbare situatie.
Welke ontwikkelingen zie je onder de leden van de Unie?
De meerderheid van onze leden vormt een vaste kern: ze zijn lid en blijven lid. Zij blijven films maken, maar krijgen het steeds moeilijker. Waar je vroeger twee jaar nodig had voor de financiering van een film, is dat nu vijf jaar. We zien meer en meer regisseurs die vooral series maken. Daar liggen veel kansen, maar we zien dat die vaak gepaard gaan met schrijnende werkomstandigheden, vooral op het vlak van passende vergoedingen en auteursrechten, veroorzaakt door een schaarste aan middelen.
Als erkende stakeholder in de audiovisuele sector worden we steeds sterker betrokken in belangrijke dossiers. Je ziet dus wel dat de Unie aan kracht wint. Als bijvoorbeeld de beheersovereenkomst voor de VRT in de maak is, worden wij geconsulteerd en wordt onze inbreng meegenomen. We worden ook door de politiek uitgenodigd om verslag uit te brengen van onze inzichten en ervaringen. Hetzelfde geldt voor het VAF.
In vele sectoren van de samenleving zie je een daling van leden bij de vakbonden. De Unie is vergelijkbaar met een vakbond, maar bij jullie zie je die tendens niet.
Vakbonden hebben leden die hoofdzakelijk in loondienst zijn. Bij de VRT zijn bepaalde regisseurs in loondienst, maar in de onafhankelijke film- en televisiesector werken de meesten als zelfstandige of zelfstandige in bijberoep. In onze sector is er een sterke traditie van gildes, dat zie je in heel Europa. Wij zijn een regisseursgilde. Daarnaast bestaan er beheersvennootschappen, zoals Sabam of deAuteurs, vakbonden en organisaties die een combinatie vormen van die twee.
Binnen de Unie zijn er erg verschillende profielen. Regisseurs die regelmatig nieuw werk produceren en mensen die niet meer zoveel werk maken. Filmmakers die in hun eentje werken, anderen die met teams van honderd mensen werken. Sommigen zijn commercieel ingesteld, anderen maken uit ideologische overwegingen bepaalde keuzes. Hoe breng je al die stemmen samen?
Als je gaat kijken wat de overeenkomsten zijn, zijn die heel groot. Iedere maker heeft bepaalde omstandigheden nodig om zijn werk te kunnen maken. Uiteindelijk zijn we allemaal auteurs. Auteursrecht is federale materie, dus dat is Belgische wetgeving en daar hebben we allemaal mee te maken. Hoe klein of hoe groot ook, een maker die een werk maakt voor een publiek, gaat altijd met een contract te maken hebben. De gemene deler is sociale bescherming en natuurlijk ook budgetten, hoe groot of klein dan ook.
De groep die we nu nog onvoldoende vertegenwoordigen, zijn makers die actief zijn binnen Filmlab en werken op het kruispunt van film en beeldende kunst. Die groep is veel groter dan je op basis van ons ledenbestand zou verwachten. Dat komt deels doordat die groep zichzelf organiseert, maar ook omdat we vandaag niet de mankracht hebben om een correcte vertegenwoordiging te verzorgen. Hetzelfde geldt voor een andere groep, met name die van televisieregisseurs.
Hoe gaat de Unie om met de onzekerheid binnen het werkveld? Het opbouwen van een carrière als filmmaker is niet vanzelfsprekend.
De uitstroom van de filmscholen is enorm, net als de diversiteit aan audiovisueel werk, terwijl de middelen alleen maar afnemen. Het landschap is zo snel aan het veranderen dat je het begrip carrière breder moet zien. Je kunt je zelfs afvragen of je vandaag nog wel kunt spreken van een carrière als regisseur.
Ik zie dat mid-career mensen anders kijken naar hun carrière dan jonge makers. Waar men zich vroeger identificeerde met het vak van filmregisseur, zijn er nu makers die de ene keer een film, de andere keer theater maken, dan weer acteren of een boek schrijven. Dit is veel aan het veranderen.
Vanwege de toenemende druk gaan tegenwoordig ook meer ervaren mensen vaker akkoord met contracten waar vroeger enkel jonge makers mee zouden instemmen. We moeten dit met de Unie nauwlettend volgen. Auteurs moeten met hun vragen altijd bij ons terecht kunnen, want enkel wanneer zaken worden gesignaleerd kunnen we actie ondernemen. Een feit is dat het verdienmodel voor een regisseur echt te krap aan het worden is. En niet alleen regisseurs, ook technici en acteurs zien hun werk teruglopen, met name vrouwelijke acteurs vanaf vijfenveertig jaar. Het is in deze sector dus heel moeilijk om de pensioengerechtigde leeftijd in België van zevenenzestig te halen. Die problematiek is zeer actueel, zeker in het licht van de recente pensioenhervormingen.
Het European Audiovisual Observatory concludeerde in 2022 dat slechts 23% van de regisseurs, 10% van de cameramensen en 33% van de producenten vrouwelijk is. En slechts 39% van de hoofdrollen wordt vertolkt door een vrouw.
Als vrouwelijke maker begrijp ik de problematiek. Ik heb het zelf meegemaakt. Kinderen krijgen is een belangrijke factor, niet zozeer vanwege het moederschap zelf, maar vanwege de zorg die daarbij komt kijken. Daar is nog veel werk aan de winkel. Onze voorzitter zei onlangs dat er bij zijn volgende film een crèche komt. Aangezien een draaidag niet eindigt om halfvijf, moeten crewleden hun kinderen mee kunnen nemen. Dat kon je je vijfentwintig jaar geleden niet voorstellen. Maar zorg is niet het hele verhaal. In Denemarken hebben ze ingezet op meer vrouwelijke verhalen. Dat moet gestimuleerd worden, omdat mensen daar niet aan gewend zijn.
Wat is een vrouwelijk verhaal?
Dat gaat om herkenning, maar ook om toeschouwers te laten zien dat je op andere manieren naar de wereld kunt kijken. En dat er dus ook andere verhalen mogelijk zijn dan die we meestal voorgeschoteld krijgen.
Samen met een universiteit en in overleg met het feministisch filmcollectief Wanda hebben we de cijfers van de afgelopen vijf jaar bij het VAF onderzocht. Welk aandeel is vertegenwoordigd door vrouwen bij zowel regie, scenario als producenten. Daarbij bekeken we niet alleen de aantallen, maar ook de budgetten. De cijfers tonen aan dat het bergafwaarts aan het gaan is.
De covidperiode vertekent die cijfers natuurlijk, omdat de impulspremie voor een boost zorgde. Maar we zien dat het daarna steeds slechter is gegaan met de percentages die worden toegekend aan vrouwelijke en non-binaire makers. Wij hebben nu gekeken naar de toekenning. In samenwerking met het VAF gaat er gekeken worden naar de aanvragen.
Ook buiten Vlaanderen zie je dit gebeuren. Dit jaar sprak Kristen Steward zich in haar speech uit over het bedroevend lage aantal films van vrouwen die voor het festival van Venetië zijn geselecteerd. De jury stelt dat ze niet naar gender kijkt, maar uitsluitend naar de kwaliteit van de films. Alleen moet je je dan ook afvragen of de kansen om tot die kwaliteit te komen wel gelijk zijn.
Wat als kwaliteit wordt gezien is ook een historisch gegeven. Binnen de filmgeschiedenis is de standaard voor kwaliteit gezet door mannen. Het werk van vrouwelijke filmmakers beantwoordt misschien niet aan die historische maatstaf, maar dat betekent daarom niet dat het minder kwalitatief is.
We kunnen ook op een andere manier kijken naar hoe kwaliteit komt bovendrijven. Bij het Britisch Film Institute (BFI) werd bijvoorbeeld een ander rankingsysteem gebruikt. Daarbij werd gekeken hoe vaak films voorkwamen in de top tien van filmcritici. Ook al werd Jeanne Dielman niet steevast op de eerste plaats gezet, hij werd wel het vaakst genoemd. Breed genomen kreeg deze film dus de meeste punten. Films van vrouwelijke filmmakers verschijnen misschien vaker op verschillende lijstjes zonder dat ze de eerste plaats halen.
Wat doen jullie om een meer diverse cultuur van makers te stimuleren?
De beleidsperiode loopt nu af. Er worden dus nieuwe commissieleden aangesteld voor de beoordelingscommissies bij het VAF voor 2027 - 2030. Ik vind dat het ook de taak is van de Unie om daarbij aandacht te vragen voor diversiteit, zowel qua gender als migratieachtergrond. Makers die een dossier indienen moeten zich kunnen herkennen in de commissieleden.
Tegelijkertijd moeten we kritisch kijken naar ons eigen ledenbestand, waarin ook een deel van de samenleving niet gerepresenteerd is. Waar zijn die makers? Als we naar onze buurlanden kijken, zoals Frankrijk of Nederland, dan zien we dat die op dat vlak veel beter scoren.
Het is een maatschappelijk probleem dat hier zichtbaar wordt.
In onze beroepsgroep komen talloze maatschappelijke thema’s samen. Het is daarom belangrijk dat we nadenken over de toekomst. Hoe kunnen we de audiovisuele sector inclusiever en duurzamer maken? En hoe kunnen we het auteurschap van filmmakers beschermen? Dat gaat onder meer over AI, over bestaanszekerheid, over het erkennen en veiligstellen van auteursrechten. We moeten ervoor zorgen dat de Unie mee kan evolueren en zo relevant blijft.
Zou je jouw eigen carrière willen voortzetten bij de Unie totdat je met pensioen gaat? Of wil je op een bepaald moment weer een film maken?
We gaan zien wat het leven me te bieden heeft. Ik zou graag nog een aantal dingen bij de Unie kunnen verwezenlijken. Maar het makerschap zit nog altijd in me. Maar ik ga echt heel eerlijk zijn. Ik vind al die makers van vandaag de dag erg moedig en volhardend. Wanneer ik dat bekijk vanuit mijn positie, dan ben ik daar diep van onder de indruk.
Beeld uit Meander (Joke Liberge, 2005) | © Kris Dewitte

