Het opengemaakte graf

Frankfurter Zeitung, 31 december

In het bioscoopjournaal is de Russische tsaar te zien, met het keizerlijk gezin op een van hun laatste wandelingen in Petersburg: de tsarina, de jonge troonopvolger, de hofhouding en de verstarde eregarde.1 Daarna volgen beelden van Trotski die in Moskou een parade van het Rode Leger afneemt. Uit deze twee filmfragmenten van de wereldgeschiedenis leert het publiek iets over de verandering der tijden.

Men had dit beter omgekeerd kunnen doen: eerst de beelden laten zien van de rode miljoenen2, die onder bevel staan van een man zonder legeropleiding maar met de vooropleiding van een literaat, en pas daarna de laatste Russische tsaar met zijn gezin. Op dat beeld zou een wit scherm moeten volgen, wit en helder als een lijkwade, er zou een verstarde stilte van moeten uitgaan waarbij vergeleken de stilte van een Siberische sneeuwvlakte een heksenketel is. Want zelfs een filmdoek kan de beelden van deze vele duizenden doden en schijndoden niet onbewogen hebben gedragen; deze kortstondige wederopstanding van geesten die al dood waren terwijl ze fris en monter werden gefilmd en die niet stierven toen ze vermoord werden: in hen werd niet het leven gedoofd, maar slechts een onwezenlijkheid waarvan de ademtocht bedrieglijk veel lijkt op leven. De laatste tsaar was een heerser die mensen liet verbannen en ophangen, die liet branden, plunderen en moorden. Die zich zelfs liet filmen. Maar werkelijk geleefd heeft hij niet, zoals deze film bewijst. Ook graven kunnen ademen. Die adem blies zo bedrieglijk door de lijken van de tsarenfamilie dat ze leken te leven: de vorst, de vorstin, de verstarde garde en de jonge troonopvolger.

Voorop loopt de tsaar. Hij draagt een rijk geborduurd, dichtgesnoerd pak, een soort huzarenuniform. Zijn gezicht zit boven een puntbaard alsof het erop vastgezet is met een schroef door zijn kin. Zijn oogleden zijn zwaar als half neergelaten jaloezieën van houten huid. Zijn glazige blik is waarschijnlijk op de lens gericht. Hij lijkt te staren in de loop van een geweer dat pas jaren later zal afgaan. De tsaar loopt vrij snel, hij beweegt als een wezen dat gemaakt is van poppenmaterie en spookschaduw. Een ogenblik later verdwijnt hij aan de rechterkant, daar waar het witte doek in zwarte afgrond is verzonken. Je realiseert je geen moment dat achteraan in het apparaat een filmstrook is afgerold. Het lijkt eerder een spiritistische seance waarbij geesten worden opgeroepen.

De tsarina en haar hofdames dragen kleren die voor de oorlog in de mode waren, grote hoeden met brede, vooraan naar beneden en achteraan naar boven omgebogen randen, die met pennen zijn vastgemaakt op hoge kapsels zodat ze op hun plaats blijven. De hoeden zitten scheef en werpen een schaduw over één kant van het gezicht om de andere kant onbeschut te laten, ze zien er dapper uit en hebben de valse vermetelheid van struikrovershoeden op een gemaskerd bal, met een vergeefse koketterie, als een geur van bederf die wil verleiden. Hun jurken zijn lang en hooggesloten, baleinen omheinen hun hals als een te krap tuinhek en hun borsten, kuis maar prominent, welven zich onder een grote hoeveelheid ondoordringbare stof. Hun haar is boven de oren pijnlijk strak naar boven getrokken.

Deze dames zijn nog ouder, nog doder dan huzarenuniformen. In de snelle beweging van de stoet vormen de dames het deinende element, en hoewel ze in het wit gekleed zijn, zien ze eruit als rouwsluiers met vrouwelijke vormen.

Het duurt alles bij elkaar nauwelijks drie minuten. Het is niet meer dan een van die talrijke en huiveringwekkende momenten van de wereldgeschiedenis waarop de plechtigheden van gekroonde hoofden plaatsvinden. Dit ene moment is door de camera vastgelegd en aan het nageslacht overgeleverd. De filmstrook heeft al wat schade geleden, de beelden flikkeren. Maar je weet niet of het de gaten zijn die de tand des tijds heeft veroorzaakt of de moleculen van natuurlijk stof, dat de schijnbaar levende objecten als een wolk heeft omgeven. Het is de vreselijkste onwezenlijkheid die de film ooit heeft voortgebracht; een historische dodendans, een opengebroken graf, dat er ooit uitzag als een troon…
 

• 1

  Welke beelden van het bioscoopjournaal Roth precies becommentarieert, is onduidelijk in deze tekst die reflecteert over de “spiritistische” dimensie van het filmmedium.

• 2

  “Die roten Millionen” is een begrip uit de vroege Sovjetpropaganda, waarmee de enorme massa’s communistische revolutionairen werden bedoeld.