Sabzian

Robert Bresson: Aantekeningen over de cinematografie (deel 1)

25/12/2013
Sabzian
PRINTER-FRIENDLY VERSION

I Aantekeningen 1950-1958

 

Me ontdoen van de opeenstapeling van vergissingen en onwaarheden.
Mijn mogelijkheden kennen, me ervan verzekeren. 

Het vermogen om mijn middelen goed te gebruiken, neemt af naarmate hun aantal toeneemt.

De nauwkeurigheid beheersen. Zelf een precisie-instrument zijn. 

Niet de mentaliteit van een ambtenaar hebben.
Voor elke filmopname nieuwe pittigheid zoeken bij wat ik me voorgesteld had.
Onmiddellijke ontdekking (herontdekking). 

‘Regisseur’ of director. Het gaat er niet om iemand te regisseren, maar zichzelf te regisseren.

Geen acteurs.
(Geen spelregie).
Geen rollen.
(Geen rollenstudie).
Geen mise-en-scène.
Maar het gebruik van modellen, die uit het leven gegrepen zijn.
ZIJN (modellen) in plaats van SCHIJNEN (acteurs).

 

MODELLEN:

Beweging van buiten naar binnen toe. 
(Acteurs: beweging van binnen naar buiten.)

Belangrijk is niet wat ze me onthullen, maar wat ze voor me verhullen
en vooral dat waarvan ze niet vermoeden dat ze het in zich hebben.

Tussen hen en mij: telepathische uitwisseling, helderziendheid. 

(1925?) De GELUIDSFILM opent zijn deuren voor het theater, bezet de plaats en zet deze af met prikkeldraad. 

Twee soorten films: films die de middelen van het toneel gebruiken
(acteurs, mise-en-scène enz.) en zich bedienen van de camera om te
reproduceren en films die filmische middelen gebruiken en zich van de
camera bedienen om te creëren. 

  

De verschrikkelijke traditie van het theater.

DE CINEMATOGRAFIE IS EEN SCHRIFT MET BEWEGENDE BEELDEN EN GELUIDEN.

Een film kan geen opvoering zijn, omdat een opvoering het in levenden lijve aanwezig zijn vereist.
Hij kan echter, zoals in het gefilmde theater of CINEMA de fotografische weergave zijn van een opvoering.
De fotografische weergave van een opvoering is te vergelijken met de fotografische weergave van een schilderij
of van een beeldhouwwerk. Maar de fotografische weergave van de Heilke Johannes de Doper van Donatello
of van de Jonge vrouw met halssnoer van Vermeer heeft noch de macht, noch de waarde,
noch de prijs van dat beeldhouwwerk of dat doek. Zij schept haar niet. Zij schept niets. 

De CINEMA-films zijn historische documenten, geschikt voor het archief:
hoe speelde in 19. . , meneer X, juffrouw Y, toneel. 

Een acteur is in de cinematografie als in een vreemd land. Hij spreekt er de taal niet van.

Het gefilmde theater of CINEMA wil dat een regisseur of director acteurs laat toneelspelen en deze acteurs filmt,
terwijl ze toneelspelen en dat hij vervolgens de beelden aaneenrijgt.
Theater dat het wezenlijke van het theater mist: rechtstreekse aanwezigheid van de acteurs,
rechtstreekse werking van het publiek op de acteurs. 

 

. . . ze doen wel natuurlijk aan, maar zijn niet natuurlijk.
Chateaubriand.

Natuur: dat wat de dramatische kunst onderdrukt ten gunste van
een aangeleerde en ingestudeerde natuurlijkheid.  

Niets is onechter in een film dan die natuurlijke toon van het theater,
die het leven imiteert en die een afgietsel is van bestudeerde gevoelens.
Het natuurlijker vinden dat een gebaar op deze manier wordt uitgevoerd,
een zin op die manier wordt gezegd en niet op een andere,
heeft geen zin in de cinematografie. 

Geen mogelijke verbanden tussen een acteur en een boom.
Zij behoren tot twee verschillende werelden.
(Een toneelboom is een nabootsing van een echte boom). 

De aard van de mens eerbiedigen zonder deze tastbaarder te willen maken dan hij is. 

Geen huwelijk van toneel en cinematografie zonder vernietiging van beide.

Cinematografische film waarin de expressie verkregen wordt door verbindingen van beelden en klanken
en niet door mimiek, gebaren en stembuigingen (van acteurs of van niet-acteurs).
Die analyseert noch verklaart. Die opnieuw samenstelt. 

Een beeld moet veranderen in contact met andere beelden zoals een kleur in contact met andere kleuren.
Blauw is niet hetzelfde blauw naast groen, geel, rood. Geen kunst zonder verandering. 

Het ware van de cinematografie kan niet het ware van het theater zijn,
noch het ware van de roman, noch het ware van de schilderkunst.
(Wat de cinematografie bereikt met haar eigen middelen, kan niet zijn wat het theater,
de roman, de schilderkunst bereiken met hun eigen middelen.)

Cinematografische film waarin de beelden, zoals de woorden uit het woordenboek,
slechts kracht en waarde hebben door hun positie en hun relaties.

Als een afzonderlijk bekeken beeld duidelijk iets uitdrukt, als het iets weergeeft,
zal het in contact met andere beelden niet veranderen.
De andere beelden zullen er geen enkele macht over hebben en het zal geen
enkele macht over de andere beelden hebben. Noch werking, noch uitwerking.
Het is absoluut en onbruikbaar in het systeem van de cinematografie.
(Een systeem regelt niet alles. Het is een houvast voor iets.)

Me toeleggen op onbeduidende (niets zeggende) beelden.

Mijn beelden afvlakken (als het ware met een strijkijzer), zonder ze af te zwakken.

Over de keuze van modellen
Zijn stem tekent voor mij zijn mond, zijn ogen, zijn gezicht, schildert voor mij zijn hele portret,
uiterlijk en innerlijk, beter dan wanneer hij voor mij zou staan. Met het oor alleen leert men het beste kennen.

 

OVER BLIKKEN

Van wie?: "Eén enkele blik ontketent passie, moord, oorlog."

De vitale kracht van het oog.

Een film monteren is personen met elkaar en met voorwerpen verbinden via de blikken.

Twee personen die elkaar in de ogen kijken zien niet elkaars ogen,
maar elkaars blikken. (Reden waarom men zich vergist in de kleur van de ogen?)

Over twee sterfgevallen en drie geboortes
Mijn film wordt een eerste keer in mijn hoofd geboren, sterft op papier;
wordt weer uit de dood opgewekt door de levende personen en
de werkelijke voorwerpen die ik gebruik, die gedood worden op het filmmateriaal,
maar die in een bepaalde volgorde gezet en op het scherm geprojecteerd
weer tot leven komen, zoals bloemen in het water. [1]

Veronderstellen dat X beurtelings Attila, Mahomet, een bankbediende, 
een houthakker is, is aannemen dat X speelt.
Veronderstellen dat X speelt, is aannemen dat de films waarin hij speelt, behoren tot het toneel.
Niet veronderstellen dat X speelt, dat is aannemen dat Attila = Mahomet 
= een bankbediende = een houthakker en dat is absurd. 

Applaus tijdens de film van X. Het onweerstaanbare theatereffect.

Model. Gevangen in zijn ondoordringbare uiterlijk.
Hij heeft alles wat van hem buiten was, weer bij zichzelf teruggebracht.
Hij is aanwezig, achter dat voorhoofd, achter die wangen. 

'Zichtbaar spreken' van lichamen, voorwerpen, huizen, straten, bomen, velden.

Scheppen is niet personen en dingen vervormen of uitvinden.
Het is nieuwe verbanden leggen tussen personen en dingen die bestaan en zoals zij bestaan. 

Ban de bedoelingen bij je modellen volledig uit.

Tot je modellen: "Denk niet wat jullie zeggen, denk niet wat jullie doen."
En ook: "Denk niet aan wat jullie zeggen, denk niet aan wat jullie doen."

Je verbeelding zal minder gericht zijn op de gebeurtenissen dan op de gevoelens,
hoewel je wilt dat deze laatste altijd zo documentair mogelijk zijn.

Je zult je modellen volgens je regels leiden.
Deze regels zullen jou in hen laten werken en zij zullen deze regels in jou laten werken. 

Eén enkel mysterie verbindt mensen en dingen.

Wanneer één viool voldoende is, er geen twee gebruiken. [2]

Opname. Zichzelf in een toestand van intense onwetendheid en
nieuwsgierigheid brengen en toch de dingen van te voren zien. 

Men herkent de waarheid aan haar doeltreffendheid en aan haar kracht.

Hartstochtelijk bezig zijn met exactheid.

Expressief gezicht van de acteur waarop de kleinste door hem bevolen rimpel,
vergroot met de loep, lijkt op de excessen van de kabuki. 

Tegenover het reliëf van het toneel de vlakheid van de cinematografie stellen.

Hoe dichter je bij de perfectie komt, hoe dichter je bij de mislukking komt
(zoals een meesterwerk uit de schilderkunst voor hetzelfde geld een mooi plaatje had kunnen zijn). 

Wat tussen de dingen gebeurt. "De grote veldslagen, zei generaal de M...,
worden bijna altijd gevoerd waar de randen van stafkaarten elkaar overlappen." 

Cinematografie, militaire kunst. Een film voorbereiden als een veldslag. [3]

Een geheel van goede beelden kan afschuwelijk zijn.

OVER ECHTHEID EN NAMAAK

De vermenging van echtheid en namaak geeft namaak (gefotografeerd toneel of CINEMA).
Wanneer de namaak homogeen is, kan hij echtheid geven (toneel). 

In de vermenging van echtheid en namaak, doet de echtheid de namaak uitkomen,
de namaak staat het geloof in de echtheid in de weg.
Wanneer een acteur op de brug van een echt schip, getroffen door een echte storm,
angst voor schipbreuk speelt, geloven wij noch aan de acteur, noch aan het schip, noch aan de storm.

OVER MUZIEK

Geen begeleidende ondersteunende of versterkende muziek. Helemaal geen muziek. [4]

De geluiden moeten muziek worden.

Opname. Niets onverwachts, dat niet heimelijk door jou verwacht wordt.

Graaf ter plekke. Dwaal niet af. Dingen hebben een dubbele, driedubbele bodem.

Wees er zeker van alles te hebben uitgeput wat in onbeweeglijkheid en stilte zit.

Haal uit je modellen het bewijs dat zij bestaan met hun eigenzinnigheden en hun raadsels.

Die film die je een hoge dunk van de cinematografie zal geven, zul je een mooie film noemen.

Geen absolute waarde van een beeld. Beelden en geluiden zullen hun waarde
en hun kracht slechts te danken hebben aan het gebruik waarvoor jij hen bestemt.

∗ 

Model. Vraag hem (door de gebaren die je hem laat maken, de woorden die je hem laat zeggen)
zijn antwoord (ook al zou het antwoord een weigering zijn) dat je vaak zelf niet opmerkt,
maar dat je camera registreert. Pas daarna kun je zijn antwoord onderzoeken. 

 

OVER AUTOMATISME

Negen-tiende van onze bewegingen gehoorzamen aan gewoonte en automatisme.
Het is tegennatuurlijk hen ondergeschikt te maken aan de wil en aan het denken.

Modellen, zijn ze eenmaal automatisch geworden (alles afgewogen, afgemeten, op de minuut afgepast,
tien, twintig keer herhaald) en losgelaten te midden van de gebeurtenissen van je film,
dan zullen hun verhoudingen met de personen en de voorwerpen om hen heen exact zijn,
omdat zij niet vooraf bedacht zijn.  

Modellen, automatisch geïnspireerd, automatisch vindingrijk.

Laat in je film ziel en hart voelen, maar vervaardig hem als een handwerk.

De CINEMA put uit de gemeenplaatsen. De cinematografie maakt een ontdekkingsreis op een onbekende planeet. 

Waar niet alles is, maar waar elk woord, elke blik, elk gebaar een dubbele bodem heeft.

Het is veelbetekenend dat deze film van X, opgenomen aan zee, op een strand ruikt naar het toneel.

Onvoorbereid filmen, met onbekende modellen, op onverwachte plaatsen, 
zet me aan tot gespannen oplettendheid.

∗ 

Hun intieme band moet de beelden met emotie laden.

Momenten vangen. Spontaniteit, frisheid.

Waarom niet toegeven dat alles eindigt op een witte rechthoekige doek aan een muur?
(Zie je film als een oppervlak dat bedekt moet worden.)

X bootst Napoleon na, aan wie nabootsing vreemd was.

In ***, verfilmd toneel, hakkelt deze grote Engelse acteur om ons te laten geloven
dat hij stuk voor stuk de zinnen bedenkt, die hij aan het opzeggen is.
Zijn inspanningen om zich maar levend te maken, hebben juist het tegenovergestelde effect.

Een te verwacht beeld (cliché) zal nooit juist lijken, zelfs als het dat is.

Monteer je film naarmate je draait.
Er ontstaan kernen (van kracht, van zekerheid),
waaraan al het overige zich ophangt. 

Wat geen enkel menselijk oog kan waarnemen,
geen enkel potlood, penseel, pen kan vastleggen, 
je camera vangt het op, zonder te weten wat het is
en legt het vast met de onverschillige nauwgezetheid van een machine.

Onbeweeglijkheid van de film van X, wiens camera rent, vliegt.
Een zucht, een stilte, een woord, een zin, een schreeuw, een hand,
je model helemaal, zijn gezicht, in rust, in beweging, en profil, en face,
een weids vergezicht, een begrensde ruimte. . .
Ieder ding exact op zijn plaats: je enige middelen. 

Een stroom woorden schaadt een film niet. Kwestie van kwaliteit, niet van kwantiteit.

Het zou niet belachelijk zijn tegen je modellen te zeggen: "Ik ontdek jullie zoals jullie zijn."

De onmerkbare band die je meest afwijkende en meest verschillende beelden verbindt, is je visie.

Ren niet achter de poëzie aan. Zij wringt zich zelf wel tussen de beelden door (ellipsen).

Acteur X, onzeker als een onduidelijke mengkleur.

Op de scène wordt het spel aan de werkelijke aanwezigheid toegevoegd en vergroot het er de intensiteit van.
In films doet het spel zelfs de schijn van werkelijke aanwezigheid verdwijnen, doodt de illusie geschapen door de fotografie. 

(1954?) De zitting van een jury. Eenoog in het rijk der vrijwillig blinden.

Where is my judgement fled
That censures falsely what they see aright.

 

De gevoelens moeten de gebeurtenissen met zich meebrengen. Niet het omgekeerde.

Cinematografie: nieuwe manier van schrijven, dus van voelen.

Model. Twee beweeglijke ogen in een beweeglijk hoofd, op zijn beurt op een beweeglijk lichaam.

Laat je achtergronden (boulevards, pleinen, openbare parken, metro)
niet de gezichten doen verdwijnen die je er op aanbrengt.

Model. Je dicteert hem gebaren en woorden.
Hij geeft je er een substantie voor terug (je camera registreert).

Model. Geworpen in de fysieke actie: zijn stem moet uitgaan van een neutrale dictie,
maar zet automatisch de stembuigingen en intonaties in die bij zijn aard passen.

In elke kunst bestaat een duivels principe dat haar tegenwerkt en haar probeert af te breken.
Een soortgelijk principe is misschien niet helemaal ongunstig voor de cinematografie.

Vormen die op ideeën lijken. Ze houden voor echte ideeën.

Model. 'Helemaal gezicht'. [5]

 

-------------------

[1] Iemand filmen is niet hem leven schenken. Omdat zij levend zijn maken acteurs een toneelstuk levend.

[2] Ti avverto se in qualche concerto troverai scritto solo dovrà essere suonato da un solo violino. (Vivaldi)

[3] Wij waren allen ingekwartierd in Hôtel de France te Hedin. Tijdens de nacht spookte mij het gezegde van Napoleon door het hoofd: "Ik maak mijn plannen voor de veldslag met de droom van mijn slapende soldaten."

[4] Behalve, natuurlijk, muziek gespeeld door zichtbare instrumenten.

[5] Ik weet niet wie aan een van onze bedelaars, die hij midden in de winter even vrolijk in een hemd zag als iemand die tot aan zijn oren diep in een pels gedoken zit, vroeg hoe hij dit kon verduren: 'En u, mijnheer', antwoordde hij, 'u heeft uw gezicht toch ook niet bedekt: nou, ik ben helemaal gezicht'. (Montaigne, Essais I, chap XXI.)

-------------------

Robert Bresson: Aantekeningen over de cinematografie
Vertaling Marijke de Groot (herwerkt naar nieuwe spelling)
Oorspronkelijk: Robert Bresson, Notes sur le cinématographe, Parijs (Gallimard), 1975